Box 3: Wat is het en waarom is het zo omstreden?

Meer dan drie miljoen Nederlanders hebben vermogen in box 3: spaargeld, beleggingen, een tweede woning of crypto. En die drie miljoen mensen betalen belasting over een rendement dat ze soms nooit hebben gehad. De Hoge Raad heeft het stelsel twee keer onrechtmatig verklaard. Politici ruziën erover. En een definitieve oplossing laat al jaren op zich wachten. Dit is de volledige uitleg.

Wat is box 3?

Het Nederlandse belastingstelsel verdeelt inkomen in drie "boxen". Box 1 is inkomen uit werk en eigen woning: denk aan salaris, winst uit onderneming, of de bijtelling van je auto. Box 2 is inkomen uit aanmerkelijk belang: dividend en verkoopwinst van een BV waarvan je meer dan 5% aandeelhouder bent. En box 3 is het inkomen uit sparen en beleggen.

In box 3 vallen onder andere:

• Banktegoeden en spaarrekeningen
• Beleggingen: aandelen, obligaties, ETF's, fondsen
• Cryptovaluta
• Een tweede woning of vakantiewoning (niet je eigen woning)
• Vorderingen op derden
• Contant geld boven de vrijstelling

Box 3-vermogen wordt gemeten op 1 januari van het belastingjaar, de zogeheten peildatum. Wat je op die dag bezit, telt mee. Verkoop je op 2 januari? Dan telt het vorige jaar toch nog gewoon mee.

Het forfaitaire stelsel: belasting over een fictief rendement

De kern van de controverse zit in hoe de belasting berekend wordt. Nederland werkt met een forfaitair rendement: de overheid gaat uit van een aangenomen rendement per vermogenscategorie, ongeacht wat je werkelijk verdient.

In 2025 ziet dat er zo uit (de voorbeelden in dit artikel rekenen met de cijfers van belastingjaar 2025):

• Spaargeld: 1,44%, gebaseerd op de gemiddelde spaarrente
• Beleggingen: 5,88%, gebaseerd op het lange-termijn aandelenrendement
• Box 3-schulden: 2,62%, aftrekbaar tegen dit percentage

Over dat forfaitaire rendement betaal je 36% belasting. Heb je €100.000 op een spaarrekening, dan rekent de Belastingdienst 1,44% rendement = €1.440. Daarover 36% = €518 belasting. Ook als je spaartarief feitelijk 0,5% was.

Het heffingvrij vermogen bedraagt €57.684 per persoon in 2025. Alleen het vermogen bóven die grens telt mee voor de grondslag. Met een fiscale partner dus €115.368 vrij.

Waarom is het onrechtmatig verklaard?

Tussen 2017 en 2022 was het nog veel extremer. De overheid gebruikte een vast forfait van 4% (2017) tot 6,17% (2022), terwijl de daadwerkelijke spaarrente jarenlang tussen de 0,01% en 0,5% lag. Spaarders werden belast op een rendement van 5%, terwijl hun bank ze 0,05% gaf.

Op 24 december 2021, kerstavond, deed de Hoge Raad een historische uitspraak: het toenmalige box 3-stelsel was in strijd met het Eerste Protocol bij het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), dat eigendomsrechten beschermt, én met het discriminatieverbod. Het gevolg: belastingplichtigen die bezwaar hadden gemaakt, moesten gecompenseerd worden.

De overheid introduceerde snel een tijdelijke overbruggingsregeling (2023–2024) met categorie-gebonden forfaits: dichter bij de werkelijkheid, maar nog steeds forfaitair. Maar ook die regeling overleefde de rechtbank niet. Op 6 juni 2024 oordeelde de Hoge Raad opnieuw: ook de overbruggingsregeling is voor belastingplichtigen van wie het werkelijke rendement lager was dan het forfait, onrechtmatig.

De tegenbewijsregeling: jouw wapen

Na de uitspraken heeft de Belastingdienst de tegenbewijsregeling ingevoerd. Dit houdt in dat je als belastingplichtige kunt aantonen dat je werkelijke rendement lager was dan het forfait. Dan mag je over dat lagere werkelijke rendement betalen.

Werkelijk rendement is: waardestijging van je vermogen + ontvangen rente en dividend − gemaakte kosten. Let op: het is een totaalberekening over al je box 3-vermogen, niet per categorie.

Wanneer is de tegenbewijs voordelig?

• Als je veel spaargeld hebt en de spaarrente lager was dan het spaargeld-forfait
• Als je beleggingen een slecht jaar hadden (koersdalingen, verlies)
• Als je werkelijk rendement negatief was, dan betaal je géén box 3-belasting

Het tegenbewijs aanvragen kan via de aangifte inkomstenbelasting. Heb je al aangifte gedaan? Dan kun je bezwaar maken tegen de definitieve aanslag. Let op de bezwaartermijn van 6 weken.

Gebruik onze Box 3 calculator om te zien of tegenbewijs in jouw situatie loont.

Massaal bezwaar: wat is dat precies?

De Belastingdienst heeft box 3 aangewezen als massaal bezwaarschriftprocedure. Dat betekent dat alle bezwaren op dit punt gebundeld worden behandeld. Als de rechter beslist dat belastingplichtigen recht hebben op rechtsherstel, geldt dat automatisch voor iedereen in de procedure, ook voor mensen die individueel bezwaar hebben gemaakt.

Ben je het niet eens met je box 3-aanslag? Bezwaar maken kan binnen 6 weken na de datum van de aanslag. Zonder bezwaar loop je eventueel rechtsherstel mis.

Wat zeggen de politieke partijen?

Box 3 is een politiek mijnenveld. Elke partij heeft een andere visie, variërend van afschaffen van vermogensbelasting tot fors verhogen ervan.

NSC (Nieuw Sociaal Contract / Omtzigt)

Pieter Omtzigt is de politicus die box 3 het meest consequent op de agenda heeft gezet. NSC wil dat belastingplichtigen volledig rechtsherstel krijgen voor de jaren dat ze te veel hebben betaald, ook de groep die géén bezwaar heeft gemaakt. Omtzigt vindt dat de overheid een morele plicht heeft, niet alleen een juridische. NSC wil een eerlijk stelsel op basis van werkelijk rendement, maar pleit ook voor lagere lasten op vermogen voor kleine spaarders.

VVD

De VVD (met staatssecretaris Folkert Idsinga als dossierhouder) wil een nieuw box 3-stelsel op basis van werkelijk rendement, maar heeft dit herhaaldelijk uitgesteld. Invoering was gepland voor 2026, verschoof naar 2027 en nu ligt 2028 als realistisch doel. De VVD wil vermogensopbouw niet te zwaar belasten en is kritisch op te hoge tarieven, maar erkent de juridische onhoudbaarheid van het huidige stelsel.

PvdA / GroenLinks

PvdA en GL willen juist hogere belasting op vermogen. Ze pleiten voor een vermogensbelasting die ook ongerealiseerde winsten belast, en een hoger tarief in box 3. De tegenbewijsregeling is in hun ogen niet genoeg: zij willen structureel dat grote vermogens meer bijdragen.

PVV

De PVV is kritisch op belastingcomplexiteit in het algemeen en wil het stelsel vereenvoudigen. Over de inhoud van box 3 is de partij minder uitgesproken, maar ze verzet zich tegen voortdurende wisselingen in belastingregels die burgers op het verkeerde been zetten.

D66

D66 wil een modern, eerlijk stelsel op basis van werkelijk rendement en steunt de lijn richting een vermogenswinstbelasting. Ze willen dat kleine spaarders ontzien worden en grote vermogens een eerlijk aandeel betalen.

SP

De SP wil een flinke stap verder: een echte vermogensbelasting over het totale vermogen (niet alleen het rendement), met vrijstellingen voor gewone spaarders en hogere tarieven voor de rijkste Nederlanders.

Wat verandert er met het nieuwe stelsel?

Het kabinet werkt aan een volledig nieuw box 3-stelsel op basis van werkelijk rendement. De kern van de plannen:

• Vermogensaanwasbelasting voor beleggingen: je wordt jaarlijks belast op de waardestijging (ook als je nog niet verkocht hebt)
• Vermogenswinstbelasting voor niet-beursgenoteerde aandelen en vastgoed: belasting bij realisatie (verkoop)
• Rente en dividend direct belast als ontvangen
• Heffingvrij rendement van naar verwachting €1.000 per persoon (in plaats van heffingvrij vermogen)

Invoering is nu gepland per 2028, maar ook dat is onzeker. De administratieve complexiteit van een vermogensaanwasbelasting is enorm: banken en brokers moeten jaarlijks de waardestijging rapporteren, wat een fundamentele stelselwijziging vereist.

Wat betekent dit voor jou?

Als belegger of ondernemer zijn er nu drie dingen die je kunt doen:

1. Controleer of tegenbewijs loont. Gebruik onze Box 3 calculator om je forfaitaire belasting te vergelijken met je werkelijke rendement.
2. Bezwaar maken kan lonen. Is je werkelijke rendement lager dan het forfait? Bezwaar maken kan binnen 6 weken na de aanslag, zelf via Mijn Belastingdienst of via je accountant.
3. Denk na over vermogensstructurering. Beleggen in een BV (box 2) kan voordeliger zijn dan beleggen privé (box 3), afhankelijk van je situatie. Op de pagina voor DGA's staan de bijbehorende calculators bij elkaar. BerekenKoers berekent het automatisch.

Het box 3-dossier is verre van gesloten. Volg onze updates via de blog om op de hoogte te blijven van rechterlijke uitspraken en politieke ontwikkelingen.